Để xác định vị trí của mọi địa điểm trên Trái Đất người ta dùng kinh tuyến và vĩ tuyến. Vậy kinh tuyến là gì? Vĩ tuyến là gì? Chúng khác nhau như thế nào? Bài viết dưới đây sẽ trả lời những câu hỏi này.
Kinh tuyến là gì?
Kinh tuyến là một nửa vòng tròn trên bề mặt Trái Đất, nối liền 2 Địa cực, chỉ hướng Bắc – Nam, có độ dài khoảng 2000km và cắt thẳng góc với đường xích đạo. Mặt phẳng được tạo bởi đường kinh tuyến 0 độ và 180 độ chia Trái Đất thành 2 bán đầu Đông và Tây.
Có 3 loại kinh tuyến: Kinh tuyến địa lý nối liền các Địa cực, kinh tuyến từ nối liền các cực từ và kinh tuyến họa đồ là những đường kinh tuyến vẽ trên bản đồ.
Vĩ tuyến là gì?
Vĩ tuyến là một vòng tròn tưởng tượng có hướng từ Đông sang Tây, nối các điểm có cùng vĩ độ. Vị trí trên vĩ tuyến được xác định bằng kinh độ. Điểm giao nhau của một kinh tuyến và một vĩ tuyến luôn vuông góc với nhau và càng về gần cực Trái đất thì đường kính vĩ tuyến càng nhỏ.
Trên trái đất có hiện tại có tất cả 181 đường vĩ tuyến bao gồm xích đạo và các vĩ tuyến đặc biệt. 5 vĩ tuyến đó là:
- Vòng Bắc cực: 66°33’38’’ vĩ Bắc
- Hạ chí tuyến: 23°26’22’’ vĩ Bắc
- Xích đạo: 0° vĩ Bắc
- Đông chí tuyến: 23°26’22’’ vĩ Nam
- Vòng Nam cực 66°33’38’’ vĩ Nam
Ở điểm hạ chí tuyến và đông chí tuyến có thể nhìn thấy mặt trời đi qua đỉnh đầu ít nhất tại một thời điểm trong năm. Ở vòng cực Bắc và cực Nam có thể nhìn thấy Mặt trời trong suốt ít nhất 1 ngày là ngày mùa hè trong năm.
Các vĩ tuyến (ngoài trừ xích đạo) là các đường tà hành, không phải là các vòng tròn lớn nên chúng không chứa các cung là đoạn đường ngắn nhất giữa các điểm. Các chuyến bay trên Bắc bán cầu, giữa các điểm có cùng vĩ độ sẽ di chuyển theo đường ngắn nhất trong giống một đường cong lệch về phía Bắc trên bản đồ.
Các cung trên vĩ tuyến còn dùng để làm biên giới giữa các quốc gia và vùng lãnh thổ.
Sự khác nhau giữa kinh tuyến và vĩ tuyến
Nhầm lẫn giữa kinh tuyến và vĩ tuyến sẽ gây ra khó khăn trong việc xác định vị trí trên bản đồ. Thực chất thì 2 khái niệm này hoàn toàn khác nhau, vì vậy bạn chỉ cần nắm rõ khái niệm sẽ phân biệt được. Tuy nhiên, để dễ dàng hơn thì bạn cần nắm một số điểm khác biệt chính sau đây:
- Có 360 kinh tuyến nhưng chỉ có 181 vĩ tuyến.
- Các vĩ tuyến sẽ song song với nhau và không bao giờ cắt nhau, còn kinh tuyến sẽ gặp nhau ở cực Bắc và cực Nam của Trái đất.
- Kinh tuyến chỉ hướng Bắc – Nam, trong khi đó vĩ tuyến hướng Đông – Tây.
Cách xác định vị trí trên bản đồ dựa trên kinh tuyến và vĩ tuyến
Nhìn vào bản đồ Trái đất bạn sẽ thấy trên mặt địa cầu có những vạch ngang và vạch dọc có quy luật chung, một số là đường thẳng hoặc đường cong, những đường này được gọi là kinh vĩ tuyến.
Để xác định được kinh tuyến vĩ tuyến, đầu tiên bạn cần biết đâu là cực Bắc, đâu là cực Nam cũng như vị trí của xích đạo. Xích đạo có vĩ tuyến 0 độ và các vĩ tuyến khác sẽ song song với đường xích đạo, xuôi về 2 phía Nam và Bắc đều là 90 độ. Xuôi về phía Nam sẽ gọi là vĩ độ Nam, phía Bắc sẽ là vĩ độ Bắc.
Kinh tuyến gốc được xác định là kinh độ 0 hoặc gọi là đường Tý Ngọ, đó là đường chạy qua đài thiên văn Greenwich-London. Tính từ đường này hướng về phía Đông sẽ gọi là kinh Đông, phía Tây gọi là kinh Tây và sẽ chia đều 180 độ,. Trên thực tế, lấy đường này làm đường chuẩn để phân chia sự biến đổi ngày tháng quốc tế.
Nếu như cho bạn biết vĩ độ của Việt Nam từ 8º02′ đến 23º23′ Bắc, kinh độ từ 102º08′ đến 109º28′ Đông thì bạn sẽ nhanh chóng xác định được vị trí của Việt Nam trên bản đồ.
Trên đây là những thông tin cơ bản về kinh tuyến và vĩ tuyến cũng như cách phân biệt chúng, cách xác định vị trí trên bản đồ. Mong rằng bài viết này sẽ bổ sung cho bạn những kiến thức bổ ích.
